“ĐỒNG ĐEN” – CÁI BẪY TRIỆU ĐÔ SỐNG DAI QUA NHIỀU THẬP KỶ

“Pho tượng 300 tỷ đồng”

Sáng 18/4/2026, tại khu vực hồ Tà Pạ, Tri Tôn, An Giang, một cuộc “thử hàng” đặc biệt diễn ra.

Món hàng được giới thiệu là một pho tượng Phật Di Lặc làm bằng “đồng đen”. Theo lời những người chào bán, vật này có khả năng tạo ra những hiện tượng kỳ lạ: làm kính vỡ, khiến thủy ngân đông lại.

Giá của pho tượng được đưa ra là 300 tỷ đồng.

Người đến xem hàng là một người đàn ông từ Thái Nguyên. Trước đó, ông được tiếp cận qua mạng xã hội và được giới thiệu về món đồ được cho là vô cùng quý hiếm này.

Nhưng theo kết quả điều tra được Bộ Công an công bố sau đó, phía sau buổi “thử đồng đen” không phải một hiện tượng vật lý bí ẩn.

Đó là một kịch bản đã được chuẩn bị.

Những người tham gia đã gặp nhau từ trước, bàn bạc và phân vai. Có người đóng vai chủ sở hữu, người hỗ trợ thử hàng, người cảnh giới, người nhận tiền. Trong lúc người mua đang khấn vái, một người trong nhóm bị xác định đã bí mật tráo tấm kính và nhiệt kế bình thường bằng những vật dụng được chuẩn bị từ trước, tạo ra những hiện tượng khiến nạn nhân tưởng là tác động của “đồng đen”.

Sau màn trình diễn ấy, một con số nhỏ hơn nhiều so với 300 tỷ đồng xuất hiện:

300 triệu đồng tiền đặt cọc.

Nạn nhân giao tiền.

Theo cơ quan điều tra, số tiền sau đó được đưa khỏi hiện trường và chia cho những người liên quan. Đến cuối tháng 6/2026, Công an tỉnh An Giang cho biết đã khởi tố tổng cộng bảy người với các hành vi và vai trò khác nhau trong vụ án. Việc xác định trách nhiệm cuối cùng của từng bị can vẫn thuộc quá trình tố tụng.

Nhìn riêng con số, 300 triệu đồng không hề nhỏ.

Nhưng đặt bên cạnh lời hứa về một món hàng trị giá 300 tỷ, nó chỉ còn bằng một phần nghìn.

Và đó có lẽ chính là một trong những bí mật lớn nhất của trò lừa mang tên “đồng đen”:

Kẻ lừa không nhất thiết phải khiến nạn nhân có 300 tỷ đồng. Chúng chỉ cần khiến nạn nhân tin rằng 300 tỷ đang ở rất gần.

Một thứ kim loại thật – và một “siêu kim loại” trong lời đồn

Muốn hiểu tại sao một câu chuyện như vậy có thể tồn tại lâu đến thế, trước hết phải phân biệt hai khái niệm thường bị trộn lẫn.

Những hợp kim đồng có bề mặt màu đen thực sự tồn tại.

Trong nghệ thuật kim loại Nhật Bản có shakudō, một hợp kim nền đồng chứa một lượng nhỏ vàng. Sau quá trình xử lý bề mặt, vật liệu hình thành lớp patina đen đặc trưng. Nghiên cứu vật liệu cho thấy màu sắc liên quan tới lớp cuprite, tức Cu₂O, cùng những hạt vàng rất nhỏ phân bố trong lớp bề mặt.

Những loại đồng hoặc đồng thiếc được tạo patina đen tương tự cũng đã được ghi nhận trong nhiều nền văn hóa khác, từ Địa Trung Hải, Ai Cập cho tới một số khu vực ở châu Á. Các nghiên cứu về những hiện vật này sử dụng những phương pháp phân tích vật liệu như XRF, kính hiển vi và phân tích cấu trúc bề mặt.

Nhưng từ đây đến những lời đồn về một thứ “đồng đen” có thể làm kính tự vỡ, làm lửa tắt, làm thủy ngân đóng cục, “hủy sắt” hay có giá cố định hàng triệu USD mỗi kilogram là một khoảng cách rất xa.

Không có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào cho thấy tồn tại một hợp kim đồng sở hữu đồng thời những “phép màu” ấy.

Vấn đề là trong những thương vụ bí mật, sự thiếu vắng bằng chứng đôi khi lại được biến thành... bằng chứng.

Không kiểm định được?

“Vì đây là vật liệu bí mật.”

Không có tài liệu khoa học?

“Vì chỉ người trong nghề mới biết.”

Giá quá cao đến mức khó tin?

“Vì đây là thứ người nước ngoài đang săn tìm.”

Mỗi lỗ hổng của câu chuyện đều có thể được lấp bằng một lớp bí mật mới.

Và càng bí mật, món hàng càng có vẻ quý.

Cục chì trị giá 12 triệu USD

Tháng 6/2007, Báo Thanh Niên phản ánh một trường hợp tại Đồng Nai mà cấu trúc của vụ việc gần như có thể dùng làm mô hình cho hàng loạt phi vụ sau này.

Một giám đốc doanh nghiệp được người quen giới thiệu rằng có một đối tác cần mua “thiên kim”, còn gọi là “đồng đen”.

Một bản “hợp đồng thỏa thuận” được đưa ra.

Giá mua ghi trong đó:

6 triệu USD/kg.

Món hàng được nói nặng khoảng 2 kg.

Tổng giá trị tưởng tượng của thương vụ vì thế lên tới khoảng 12 triệu USD.

Sau đó, gần như đúng lúc, một nhóm khác xuất hiện và chào bán một vật được giới thiệu là loại hàng mà vị “người mua” kia đang cần.

Các đặc tính kỳ lạ được trình diễn. Kính vỡ. Vật liên quan đến thủy ngân gặp hiện tượng bất thường. Bật lửa không hoạt động.

Vị giám đốc nhìn thấy thứ tưởng như là một cơ hội hiếm có: nếu mua được với giá thấp rồi bán cho bên đang cần hàng, khoản chênh lệch có thể lên tới hàng chục tỷ đồng.

Nhóm bán hàng yêu cầu ứng trước 400 triệu đồng.

Để tạo thêm lòng tin, chúng để lại “đồng đen” trong két sắt.

Ngày hôm sau, những người bán biến mất.

Khi chiếc két được mở, món hàng được mô tả là trị giá hàng chục tỷ đồng thực chất chỉ là một cục chì được làm màu đen.

Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện không phải cục chì.

Mà là người mua ở phía bên kia.

Nếu không có một người tuyên bố sẵn sàng mua lại với giá 6 triệu USD/kg, liệu nạn nhân có sẵn sàng giao 400 triệu đồng để lấy một cục kim loại không rõ thành phần?

Có lẽ rất khó.

“Người mua giá cao” chính là thứ biến một món hàng đáng ngờ thành một “cơ hội đầu tư”.

Hòn đá hai triệu đồng và người mua ba triệu USD

Hai năm sau, năm 2009, Báo Công an Nhân dân phản ánh một vụ việc khác được lực lượng công an tại TP.HCM điều tra.

Lần này, đạo cụ thậm chí không phải kim loại.

Theo lời khai được báo chí dẫn lại, một cục đá mua với giá khoảng hai triệu đồng được sơn màu đen rồi giới thiệu là “đồng đen”.

Nhưng một cục đá sơn đen tự thân chẳng có mấy sức thuyết phục.

Vì vậy, một nhân vật khác xuất hiện.

Người này liên hệ với người bị hại và tuyên bố cần mua đồng đen với giá lên tới 3 triệu USD.

Ở đầu bên kia, người “có hàng” đưa ra mức giá thấp hơn rất nhiều.

Nạn nhân đứng giữa.

Một bên có món hàng.

Một bên có tiền.

Khoảng cách giữa hai mức giá biến thành khoản lợi nhuận mà nạn nhân tưởng rằng mình có thể nắm lấy.

Đây là điểm mà nhiều vụ lừa “đồng đen” gặp nhau.

Nạn nhân không nhất thiết phải là người say mê những câu chuyện huyền bí.

Họ có thể chỉ đơn giản nghĩ rằng mình đang làm một thương vụ trung gian.

Mua thấp.

Bán cao.

Nhận hoa hồng.

Và khi “đầu ra” tưởng như đã chắc chắn, việc bỏ vài trăm triệu đồng để giữ hàng bỗng có vẻ hợp lý.

NASA cũng bị đưa vào màn kịch

Đến một vụ án được xét xử tại An Giang năm 2015, kịch bản được nâng lên thêm một tầng.

Một đối tượng tự xưng là người của “Công ty NASA tại TP.HCM”, nói rằng cần mua “đồng đen” với giá 10 tỷ đồng mỗi kilogram.

Ở phía khác, một nhóm người xuất hiện với món “đồng đen” được bán rẻ hơn.

Nạn nhân lại được đặt ở giữa hai phía.

Theo nội dung vụ án được báo chí phản ánh, kết quả giám định một vật liệu liên quan trong quá trình phạm tội của nhóm cho thấy đó là chì nguyên chất.

Tháng 2/2015, TAND tỉnh An Giang tuyên ba bị cáo các mức án từ 11 đến 15 năm tù về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

NASA trong câu chuyện ấy không phải người mua.

Thương vụ công nghệ cao không tồn tại.

Nhưng cái tên của một tổ chức nổi tiếng đã hoàn thành một nhiệm vụ khác: tạo ra uy tín vay mượn.

Một câu chuyện càng khó kiểm chứng, một cái tên càng lớn càng dễ trở thành chiếc tem bảo đảm giả tạo.

Khi “đồng đen” trở thành mồi nhử cho một cuộc phục kích

Không phải mọi vụ việc đều kết thúc ở việc nhận tiền đặt cọc rồi biến mất.

Tháng 2/2014, một người đàn ông ở Bình Thuận liên hệ với một nhóm rao bán đồng đen tại An Giang với mục đích mua đi bán lại kiếm lời.

Sau quá trình thương lượng, hai bên thống nhất gặp nhau để xem hàng và đặt cọc 500 triệu đồng.

Người mua cùng người thân mang tiền tới địa điểm giao dịch.

Nhưng trên một đoạn đường vắng, cả nhóm bị phục kích.

Theo thông tin điều tra được VnExpress đăng tải, những người tấn công sử dụng roi điện, dùi cui, súng và dao để khống chế, cướp số tiền. Một nạn nhân bị đâm trọng thương. Công an An Giang sau đó bắt giữ nhiều người để điều tra các hành vi liên quan.

Ở đây, “đồng đen” thậm chí không cần tồn tại.

Nó chỉ cần đủ sức khiến một người mang nửa tỷ đồng tiền thật đến đúng nơi mà nhóm đối tượng muốn.

Khi ấy, món hàng bí ẩn đã hoàn thành vai trò của một chiếc mồi.

Cái bẫy năm vai

Đặt những vụ việc cách nhau hàng chục năm cạnh nhau, một cấu trúc quen thuộc hiện ra.

Người thứ nhất: có hàng.

Người này kể câu chuyện về vật gia truyền, vật đào được, vật từ thời chiến hoặc món đồ mà chủ sở hữu buộc phải bán kín.

Người thứ hai: môi giới.

Đây thường là người đưa nạn nhân vào câu chuyện. Họ có thể là người quen, đối tác, người được giới thiệu qua mạng hoặc một mối quan hệ xã hội tưởng như ngẫu nhiên.

Người thứ ba: người “biết hàng”.

Nhân vật này giải thích những đặc tính kỳ lạ, hướng dẫn cách thử hoặc xác nhận món đồ “đúng loại”.

Người thứ tư: người mua giá cao.

Đây có thể là nhân vật quan trọng nhất.

Người này không lấy tiền của nạn nhân.

Ngược lại, họ hứa sẽ trả tiền.

Chính lời hứa ấy tạo ra khoản lợi nhuận tưởng tượng khiến nạn nhân chấp nhận rủi ro.

Và cuối cùng:

Người thứ năm là nạn nhân.

Điểm tinh vi là những người phía trên có thể cố tình thể hiện như không liên quan đến nhau.

Người bán có thể chê người mua.

Người mua có thể tỏ vẻ nghi ngờ hàng.

Người môi giới có thể đứng ra “can” hai bên.

Một chút bất đồng đôi khi còn khiến toàn bộ câu chuyện đáng tin hơn.

Bởi trong mắt nạn nhân, nếu họ là một nhóm, tại sao họ lại tranh cãi?

Nhưng một sân khấu được dựng tốt không phải nơi mọi diễn viên nói cùng một giọng.

Không phải bán một cục kim loại

Những vụ “đồng đen” cho thấy một nguyên tắc đáng chú ý của lừa đảo.

Kẻ lừa đảo không nhất thiết phải bán món đồ.

Thứ chúng bán có thể là viễn cảnh sau món đồ đó.

Một cục kim loại giá hai tỷ đồng không hấp dẫn.

Nhưng nếu có người đang chờ mua nó với giá 20 tỷ, câu chuyện thay đổi.

Lúc này nạn nhân không còn nghĩ:

“Có nên bỏ hai tỷ mua một cục kim loại không rõ là gì?”

Họ nghĩ:

“Có nên bỏ hai tỷ để kiếm 18 tỷ?”

Chỉ một sự thay đổi trong cách đặt câu hỏi đã làm thay đổi hoàn toàn cách con người nhìn vào rủi ro.

Đó là lý do một khoản đặt cọc vài trăm triệu đồng có thể được giao trong một thương vụ mà nếu đứng ngoài quan sát, người khác thấy ngay hàng loạt dấu hiệu bất thường.

Trong đầu người đang ở bên trong câu chuyện, vài trăm triệu ấy không phải khoản tiền đang mất đi.

Nó là chi phí để mở cánh cửa dẫn tới một khoản lợi nhuận lớn hơn nhiều lần.

Vì sao người có tiền, có kinh nghiệm vẫn mắc bẫy?

Sau mỗi vụ việc, một câu hỏi thường xuất hiện:

“Tại sao lại có người tin?”

Câu trả lời đơn giản nhất là “vì tham”.

Nhưng câu trả lời ấy có thể chưa đủ.

Một người làm kinh doanh, có kinh nghiệm xã hội, thậm chí rất cảnh giác, vẫn có thể đưa ra quyết định sai khi được đặt trong một hoàn cảnh được dàn dựng đủ tốt.

Họ được thấy người bán.

Họ được gặp người mua.

Họ được xem hợp đồng.

Họ được tận mắt chứng kiến một màn thử.

Họ có thể còn được cầm chính “món hàng” trên tay.

Từng mảnh nhỏ riêng lẻ củng cố cho một câu chuyện lớn hơn.

Sau đó là áp lực thời gian:

“Có người khác đang mua.”

“Chỉ giữ hàng hôm nay.”

“Chủ cần tiền gấp.”

“Khách nước ngoài sắp về.”

Và còn một lớp khác:

bí mật.

“Đừng kể cho ai.”

“Nhiều người biết sẽ hỏng việc.”

“Đây là hàng đặc biệt.”

Nếu nạn nhân làm theo, họ vô tình bị tách khỏi những người có thể đứng ngoài câu chuyện và hỏi một câu đơn giản:

“Nếu món đồ thực sự đáng giá hàng triệu USD, tại sao không mang nó đến một đơn vị giám định độc lập?”

Một món hàng trị giá hàng trăm tỷ không cần chứng minh bằng chiếc bật lửa

Khoa học vật liệu hiện đại có những phương pháp để phân tích thành phần và cấu trúc của kim loại.

Nếu cần xác định thành phần nguyên tố, có thể sử dụng các kỹ thuật như XRF.

Nếu cần khảo sát lớp bề mặt, vi cấu trúc hoặc patina, người ta có thể tiếp tục sử dụng kính hiển vi và các kỹ thuật phân tích chuyên sâu hơn. Đây cũng chính là cách các nhà khoa học nghiên cứu những hợp kim đồng patina đen thực sự trong các bộ sưu tập bảo tàng.

Nếu là cổ vật, câu chuyện còn phức tạp hơn.

Thành phần kim loại không tự động quyết định niên đại.

Cần xem xét kỹ thuật chế tác, lớp ăn mòn, nguồn gốc sở hữu, lịch sử hiện vật và nhiều yếu tố khác.

Một món đồ có giá trị hàng trăm tỷ đồng, nếu thực sự tồn tại, không cần được chứng minh bằng một tấm kính, một chiếc bật lửa hay một ống nhiệt kế tại một địa điểm do người bán lựa chọn.

Một hiện tượng chỉ xảy ra khi phía bán kiểm soát toàn bộ dụng cụ thử không phải là kiểm định độc lập.

Sau hơn 30 năm, đạo cụ vẫn còn hiệu nghiệm

Báo chí Việt Nam đã nhắc đến những lời đồn và những phi vụ “đồng đen” từ nhiều thập kỷ trước.

Công thức ấy tưởng như đã quá cũ.

Cục chì.

Hòn đá sơn đen.

“Nhân viên NASA”.

Người mua nước ngoài.

Mức giá triệu đô.

Tiền đặt cọc.

Nhưng tháng 4/2026, tại Tri Tôn, một pho tượng “đồng đen” vẫn có thể được rao với mức giá 300 tỷ đồng, và 300 triệu đồng tiền thật vẫn được giao sau một màn “thử hàng”.

Điều đó cho thấy có lẽ thứ sống dai nhất trong những vụ lừa này chưa bao giờ là huyền thoại về một loại kim loại bí ẩn.

Mà là một điểm rất con người:

mong muốn tìm thấy một cơ hội mà người khác chưa biết đến.

Mỗi thế hệ có thể có một món “đồng đen” khác nhau.

Có lúc là cổ vật.

Có lúc là đá thiên thạch.

Có lúc là ngoại tệ bí mật.

Có lúc là một khoản đầu tư nội bộ.

Ngày nay, nó thậm chí có thể mang một cái tên hoàn toàn mới trên mạng xã hội.

Đạo cụ thay đổi.

Nhưng kịch bản vẫn có thể chỉ gồm vài bước quen thuộc:

Một bí mật.

Một người có hàng.

Một người mua cực giàu.

Một cơ hội không dành cho số đông.

Một quyết định phải được đưa ra ngay.

Và cuối cùng:

một khoản tiền thật.

Sau hàng chục năm, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất về “đồng đen” không còn là:

Nó có thật hay không?

Mà là:

Tại sao một câu chuyện đã bị cảnh báo suốt nhiều năm vẫn có thể khiến người ta tin rằng mình chỉ còn cách một khoản tài sản khổng lồ đúng một lần đặt cọc?

Câu trả lời có thể nằm ở chỗ, trong những vụ lừa tinh vi nhất, thứ bị chiếm đoạt đầu tiên chưa phải tiền.

Đó là khả năng nghi ngờ.

Sau đó là khả năng kiểm chứng.

Rồi mới đến lòng tin.

Và khi lòng tin đã được trao cho đúng kịch bản nhưng sai con người,

tiền chỉ là thứ đi theo sau.

SĨ ANH